Εισαγωγή στο ρίζωμα
Το «ρίζωμα» (rhizome) είναι μια φιλοσοφική έννοια που συναντάμε στο έργο του φιλοσόφου Gilles Deleuze και του ψυχαναλυτή και πολιτικού ακτιβιστή Felix Guattari Χίλια πλατώματα. Τα Χίλια πλατώματα αποτελούν ένα πολυσχιδές κείμενο, με κάθε λέξη και έννοια να ξεχαρβαλώνει οποιαδήποτε αίσθηση εννοιολογικής βεβαιότητας. Για την ακρίβεια, όπως λένε και οι ίδιοι οι συγγραφείς, την «απεδαφικοποιεί».
Τι είναι όμως το ρίζωμα;
Στη Βοτανολογία το ρίζωμα είναι ένα οριζόντιο (ή και κατακόρυφο) σύστημα βλαστών που βρίσκεται κάτω από τα φυτά, κάτω από το έδαφος, το οποίο κινείται μέσα στο χώμα. Η κίνηση του ριζώματος μέσα στο χώμα δεν ακολουθεί κάποια συγκεκριμένη διαδρομή, δεν έχει συγκεκριμένο προορισμό. Οι βλαστοί του έχουν κάποιες παραφυάδες (μέλη) που δραπετεύουν από αυτό, ακολουθώντας το δικό τους δρόμο. Επομένως, το ρίζωμα είναι ανοιχτό σε νέες πιθανές διαδρομές και νέα εδάφη. Δεν είναι δεσμευμένο με κάποιο συγκεκριμένο φυτό ή δέντρο, αλλά έχει μία ζωή από μόνο του.
Έτσι, λοιπόν, και στο έργο των Deleuze και Guattari, το «ρίζωμα» προσεγγίζεται ως ένα μη-ιεραρχικό σύστημα που δεν έχει κέντρο, αποτελείται από γραμμές και βρίσκεται πάντα στη μέση. Δεν έχει αρχή και τέλος και διαβάζεται σαν ένας χάρτης στον οποίο δυνητικά οποιοδήποτε σημείο του μπορεί να συνδεθεί με οποιοδήποτε άλλο, είτε παρόμοιο είτε ετερογενές, με απρόβλεπτο ή ανατρεπτικό τρόπο (Κίτσιου, 2024:3).
Η έννοια του ριζώματος, ως ένα δίκτυο πολλαπλοτήτων, έρχεται να αντιταχθεί στην δενδροειδή ιεραρχική δομή που βασίζεται στη γραμμικότητα και τη δυαδικότητα. Το ρίζωμα μπορεί να σπάσει ή να διακοπεί σε ένα οποιοδήποτε σημείο, αλλά θα συνεχίσει την πορεία του ακολουθώντας μία διαφορετική γραμμή. Μία ρήξη στο σύστημά του δε θα καταφέρει να το αποσταθεροποιήσει.
Σύμφωνα με τους Deleuze και Guattari, αντί να προσπαθούμε να περιορίσουμε τους ανθρώπους σε κάτι που είναι εύκολα μετρήσιμο, θα πρέπει να τους «αγκαλιάσουμε» μέσα στο χάος τους, ώστε να μπορούν κι αυτοί με τη σειρά τους να αγκαλιάσουν τις δυνατότητες εκείνες που τους επιτρέπουν να είναι άνθρωποι.
Στο project Rhizo-Eduscapes η έννοια του ριζώματος αξιοποιείται ώστε να δοθεί ορατότητα σε όλες τις διαδρομές των ατόμων, αγκαλιάζοντας την απόκλιση από το «κανονικό» και προωθώντας γραμματισμούς που θα γεννήσουν την επιθυμία για μάθηση (learning) τόσο για τα εκπαιδευόμενα (ασυνόδευτα ανήλικα) όσο και για τους/τις εκπαιδευτές/τριες, χαρτογραφώντας νέες διαδρομές σκέψης. Μέσα από μια διαπολιτισμική ματιά και βαθιά εμπνευσμένες/οι από την αρχή της κοινωνιογλωσσικής δικαιοσύνης, έχουμε ως στόχο να καλλιεργήσουμε μία ριζωματική ελπίδα που θα κινητοποιεί τα άτομα να ξεδιπλώσουν τις ικανότητές τους, χαράσσοντας παράλληλα τις δικές τους γραμμές διαφυγής. Στόχος είναι η επανεδαφικοποίηση της κοινωνιολογικής και κοινωνιογλωσσικής φαντασίας μας προς την κατεύθυνση της διαφυγής σε μια πολιτισμικά ευαίσθητη, γλωσσικά και χωρικά δίκαιη γλωσσική εκπαίδευση (Κίτσιου, 2024).
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Deleuze, G., Guattari, F. (2017). Καπιταλισμός και Σχιζοφρένεια 2. Χίλια Πλατώματα. Πλέθρον (πρωτότυπη έκδοση στα γαλλικά 1980).
Κίτσιου, Ρ. (2024). Αξιοποιώντας το «ρίζωμα» στην κοινωνιογλωσσολογική και την εκπαιδευτική έρευνα. Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο, 13(1).
https://doi.org/10.12681/revmata.37703
